زمين ، و موانع مقابل آن بستگى دارد . به هر حال اين عمل همانند عملى است كه مثلا در كليساى اكليز « 1 » در ساحل نور فلك « 2 » اتفاق افتاده ، فقط در مقياسى گسترده‌تر . تمام كليسا به استثناى قسمتى از برج آن تا سال 1839 مدفون بود تا اينكه در سال 1862 برج تقريبا دوباره ظاهر گشت ؛ و در 1892 پس از آنكه توده‌هاى شن به خشكى رانده شد ، تمام ساختمان ، بدون عيب در ساحل نمودار گرديد . پديده موجود در عمل مذكور ، كيفيت پوشانيده شدن شهر كتك و شهرهاى ديگرى را كه ميرزا حيدر نام برده ، نشان مىدهد و تأكيدى است بر داستان‌هايى كه هنوز در تركستان شرقى در رابطه با خرابى شهرها يا بناهاى كه گاهى ظاهر مىگردند و دوباره فرو مىروند ، بر سر زبان‌هاست . « 3 » در منتهى اليه شرق اين سرزمين ، بدترين صحراى شنى قرار گرفته و ريشه بسيارى از داستان‌هاى فوق العاده ترسناك ، به اين ناحيه مربوط مىگردد . از توصيفات روشن ژنرال پرژوالسكى مىتوان داورى كرد كه افكار خرافى آسيايىها تا چه حد تحت تاثير مهملات اين شن‌هاى روان قرار داشته و تا چه حد عجايب مربوط به داستان‌هاى اشباح ، ديوها ، و خيالاتى كه در منطقه ايجاد كرده ، بى اساس بوده است . او مىنويسد ، « هنگامى كه در ميان اين تپه‌هاى زردرنگ كوچك و عريان قرار مىگيرى نهايت دلتنگى و ملالت را احساس مىكنى و چيزى نمىبينى الّا آسمان و شن ؛ نه گياهى به چشم مىآيد و نه حيوانى ، مگر منحصرا بزمجه‌هاى زرد

--> ( 1 ) . selcce . ( م ) ( شهرى در لانكشاير انگلستان ) . ( 2 ) . klofron . ( 3 ) . ميرزا حيدر و جهانگردان چينى هنگام اشاره به مورد فوق ، اين بلايا را ناشى از شن‌هاى ريزى مىدانند كه غالبا پس از طوفان‌هاى شديد باد فرو مىريزند . بدون ترديد اين امر درست نيست زيرا باد مقاديرى از گرد و خاك بسيار نرم را به فضاد داخل مىكند و قسمت اعظم آن بتدريج پس از فرو نشستن توفان دوباره بر زمين مىريزد . بارش گرد و خاك چنان كه دانيبيگ ) gabinad ( جهانگرد گرجى در 1793 و آقاى جانسون ) nosnhoj . h . w ( كه در 1865 از ختن بازديد كرده ، توضيح داده‌اند ، به ترتيب مذكور انجام مىگيرد . اما اين گرد و خاك ريزان نمىتواند توصيف ناپديد شدن شهرها يا حتى بناها را در گزارشات ، اتفاقى و مصيبت‌آميز مؤمنان آسيايى دربر داشته باشد . اين گرد و خاك‌ها با نهايت كندى عمل مىكنند و پس از قرن‌ها فعاليت فقط مىتوانند يك ساختمان را بپوشانند . اما توفان‌هاى شنى تنها در عرض چند سال قادر به چنين كارى هستند . ( ر . ك : به دانيبيگ در p , 1876 . yam . ryoeg . 150 جانسون در 5 . p , 1867 . s . g . r . j ( همچنين پىنوشت شمارهء 20 ، ص 196 .